اعتقاد دادن نذورات باید بین مردم باقی بماند«مصاحبه با محمدحسین رجبی دوانی»

در ماه هــای محــرم و صفــر کــه ایــام مهمــی، از جملــه تاسـوعا، عاشـورا و اربعیـن حسـینی را بـه همـراه دارنـد، بسـیاری از مـردم اقـدام بـه ادای نـذورات و انجـام امـور خیـر نظیـر تـدارک مـکان مناسـب و مایحتـاج برگـزاری مراسـم عـزاداری، بانـی شـدن بـرای اطعـام عـزاداران و… می کننــد. بــه ایــن بهانــه بــه ســراغ دکتــر محمدحســین رجبی دوانــی مــورخ و پژوهشــگر حــوزه تاریــخ و تمــدن اسـامی شـیعی رفتیـم تـا از تاریخچـه عـزاداری و دادن نــذورات و انجــام خیــرات در ایــن ماه هــا برایمــان بگویــد و بــه آسیب شناســی در ایــن حــوزه و راههــای  ارتقــای ســطح کمــی و کیفــی ایــن حــوزه بپردازیــم.

لطفـا بفرماییـد نـذورات از قبیل قربانـی کردن، توزیــع غــذا، تأمیــن مــکان و ملزومــات بــرای برپــاداری عــزاداری حضــرت سیدالشــهداء)ع( از چـه زمانـی بیـن مسـلمانان و ایرانیـان رواج پیـدا کـرد؟

مذهـب شـیعه همـواره در فشـار و مجبـور بـه تقیـه بـوده اسـت، بـه ویـژه در دوران بنیامیـه کـه حتـی گذاشـتن نـام »علـی« بـر نـوزادان نیـز ممنـوع بـود. عـزاداری بـه میــزان بســیار محــدود از زمــان امــام صــادق)ع( آغــاز میشــود کــه آن هــم بــه ایــن دلیــل بــود کــه دوران امامـت ایشـان مصـادف بـود بـا ضعـف شـدید دسـتگاه بنیامیـه و روی کار آمـدن بنیعبـاس کـه میخواسـتند خــود را دوســتدار اهلبیــت)ع( نشــان دهنــد. بنابرایــن امــام صــادق)ع( میتوانســتند در روز عاشــورا شــاگردان خــود را بــه منــزل خویــش دعــوت کننــد و در ســوگ جدشــان مرثیهخوانــی و عــزاداری کننــد. در مجمـوع در زمـان امامـان معصـوم)ع(ـ پیـش از عصـر غیبــتـ عــزاداری بــرای سیدالشــهداء)ع( هیــچگاه علنــی و فراگیــر نشــد و عزاداریهــا در داخــل خانههــا و بــا احتیــاط کامــل بــود. از زمــان خانــدان ایرانــی آلبویــه کــه اندکــی پــس از شــروع غیبــت کبــری)در ســال ۳۳۴ ه.ق( در عــراق و ایــران بــه حکومــت رســیدند، عــزاداری بــرای ســرور و سـاالر شـهیدان علنـی شـد و بـرای اولیـن بـار در سـال ۳۵۱ ه.ق معزالدولـه دیلمـی در بغـداد روز عاشـورا را تعطیـل اعـام کــرد و برخــاف تتمــه بنیعبــاس کــه هنــوز روی کار بودنــد، معزالدولــه دیلمــی بــه مــردم بغــداد میگویــد بیـرون بیاینـد و بـرای امـام حسـین)ع( عـزاداری کننـد. رفتهرفتــه حتــی اوضــاع را بــرای گرامیداشــت واقعــه غدیــر نیــز فراهــم میکننــد و بــرای مراســمات مختلــف، حکومـت شـیعه آلبویـه عهـدهدار هزینههـا و برپادارنـده عزاداریهــا و مراســمها میشــود. پـس از ۱۲۷ سـال کـه آلبویـه بـر اثر دشـمنیهای بسـیار از بیـن رفـت و دشـمنان شـیعیان حکومـت را در دسـت گرفتنــد، عزاداریهــا دوبــاره تعطیــل شــد، تــا اواســط حکومـت سـلجوقیان کـه اگرچـه سـنی بودنـد، امـا فضـا را بــرای شــیعیان تــا حــدودی بــاز گذاشــتند و شــیعیان توانسـتند پـس از سـالها تنگنـا در قـم کـه پایـگاه اصلـی آنهـا بـود، عزاداریهـای گسـتردهای را برپـا دارنـد. جالـب اینکــه در ایــن دوره حتــی مناطــق سنینشــین هــم بــه احتــرام فرزنــد شــهید پیامبــر اکــرم)ص( گاهــی مراســم عــزاداری بــر پــا میکردنــد. دربــاره نــذورات و انجــام خیــرات در ماههــای محــرم و صفــر تــا پیــش از ظهــور صفویــه مــوارد چندانــی ذکــر نشـده اسـت و در حقیقـت بـا روی کار آمـدن ایـن سلسـله اسـت کـه نـذورات و انجـام خیـرات در محـرم و صفـر رواج گســتردهای مییابــد. در دوران صفویــه، شاهاســماعیل و بــه ویــژه فرزنــد او شاهطهماســب و ســپس نــواده وی شــاهعباس اهتمــام خاصــی نســبت بــه توســعه شــعائر مذهبــی شــیعه داشــتند، در ایــن دوره، هــم دولتمــردان و هــم مــردم نــذورات فراوانــی بــرای قبــور مطهــر ائمــه و عزاداریهــا داشــتند، چنانکــه هنــوز هــم نــذورات و موقوفـات آنـان در آسـتان قـدس رضـوی، حـرم حضـرت معصومـه)س( و بـارگاه امـام حسـین)ع( و… موجـود اسـت کــه البتــه بخــش عمــدهای از آنچــه در حــرم حضــرت سیدالشـهدا)ع( بـود در هجـوم وهابیان)لعنهماهلل( در سـال ۱۲۱۴ ه.ق پـس از تخریـب حـرم آن حضـرت بـه غـارت رفـت. در دوره صفویـه شـعائر حسـینی آنچنـان تعظیـم و ّاحان خارجـی قـرار تکریـم میشـد کـه مـورد توجـه سـی گرفـت، بـه طـوری کـه آنـان هـم در آثـار خـود بـه ثبـت و ذکــر عزاداریهــا، نــذورات، وقفهــا و… در ایــن دوره پرداختنـد. در دوره قاجـار نیـز ایـن روال ادامـه داشـت تـا اینکــه حکومــت پهلــوی روی کار آمــد. رضاخــان پهلــوی بـا سیاسـتهای ضـد دینـی کار خـود را آغـاز کـرد و در زمــان او عزاداری ً هــا کامــا ممنــوع شــد و مــردم دوبــاره در خانههـای خـود، آن هـم بـه صـورت مخفیانـه مراسـم عـزاداری بـر پـا میکردنـد. پـس از آنکـه محمدرضـا بـر سـر کار آمـد، ایـن ممنوعیتهـا از رسـمیت افتـاد و لغـو شـد و مـردم بالفاصلـه چنـان عزاداریهایـی برپـا کردنـد کــه در نــوع خــود بینظیــر بــود و بــه مناســبتهای مختلـف بـه طـور علنـی شـعائر را بـزرگ میداشـتند و خیــرات و نــذورات بســیاری میدادنــد. پــس از انقــاب اسـامی هـم در جـای جـای کشـور هـر کـس بـه قـدر وسـع و امکانـش بـه آن وجـود مقـدس عـرض ارادت دارد. البتــه، امــروز ارادت بــه امــام حســین)ع( بــه شــیعیان محــدود نیســت، بلکــه در پاکســتان و هندوســتان، هــم اهل سـنت به امـام حسـین)ع( ارادت دارنـد و در عزاداری ً هزینه بـرای ایـن آزادمـرد تاریخ بشـریت شـرکت و بعضـا میکننــد. حتــی در آمریــکای التیــن مهاجــران ســوری و لبنانتبــار کــه برخــی شــیعه هــم هســتند، بــرای آن ً شناســاندن حضــرت در حوزههــای مختلف)احتمــاال آن حضــرت، عــزاداری، انجــام امــور خیــر و…( فعالیــت میکننـد. در همیـن کشـور خودمـان اقلیتهـا از جملـه زرتشـتیان ارادت خاصـی بـه امـام حسـین)ع( دارنـد و در روز عاشـورا بـا برپایـی مراسـم و توزیـع نـذری و… ارادت خــود را نشــان میدهنــد کــه یــک نمونــه آن اجتمــاع آنهـا در میـدان شـهدای هفتـم تیـر شـهر تهـران در روز عاشـورا اسـت.

شــما کــه مراســم عــزاداری در نقــاط گوناگــون را تجربــه کردهایــد، آیــا میتوانیــد از حیــث ضرورتهــا و اولویتهــا نظرتــان را دربــاره نــذورات و احســانهایی کــه انجــام میشــود، بگوییــد؟

ببینیــد، مســئله اطعــام و دادن نوشــیدنیها در محــرم ً تجربــه کــردهام کــه نبایــد تــرک شــود. بنــده شــخصا افــراد بســیاری بــا نیــت شــفای مریضشــان از همیــن طریــق، حاجــت خــود را گرفتهانــد. ایــن اعتقــاد پــاک بایـد در بیـن مـردم باقـی بمانـد. اینهـا برآمـده از ایمـان ً، معتقـدم کـه ایـن کارهـا و عشـق اسـت، امـا بنـده اوال بهتـر اسـت بـا اولویـت دادن بـه مناطقـی کـه از حیـث اقتصـادی ضعیفتـر هسـتند، انجـام گیـرد. بـرای نمونـه اگــر شــخص میدانــد کــه در محــل زندگــیاش اغلــب افــراد از حیــث تمکــن مالــی در وضعیــت مطلوبــی قـرار دارنـد، ترتیبـی بدهـد تـا غذایـی کـه نـذر کـرده اسـت در مناطقـی کـه افـراد نیازمنـد بیشـتری زندگـی ً، افـراد وقتـی بـه اشـخاص میکننـد، توزیـع شـود. ثانیـا معتمـد وجهـی را بـرای صـرف در امـور خیریـه بـه نـام حضــرت سیدالشــهداء)ع( پرداخــت میکننــد، شــرط ً بــرای اطعــام هزینــه شــود، چــون نگذارنــد کــه حتمــا خیلــی جاهــا ضرورتهــا فــرق دارد. همچنیــن گاهــی میبینیــم چــون اغلــب روی اطعــام تأکیــد دارنــد، ً هـم بـرای یـک روز تراکـم ایـن نـوع نـذورات کـه اکثـرا خـاص مثـل تاسـوعا، عاشـورا یـا اربعیـن در نظـر گرفتـه میشــوند، بــه اســراف منتهــی میشــود. بــرای نمونــه چـه ضرورتـی دارد کـه بـه بنـده در ظهـر عاشـورا چهـار ُــرس غــذا از چهــار جــای مختلــف برســد! ایــن نشــان پ میدهـد کـه بایـد خـود مؤمنـان و عاشـقان آن حضـرت ادای نــذورات را مدیریــت کننــد. بــه عنــوان پیشــنهاد، بنــده میتوانــم بگویــم کــه میشــود در کنــار اطعــام و توزیــع نوشــیدنیها کــه بسـیار پسـندیده اسـت، بـا یـک مدیریـت مردمـی مابقی مبالــغ بــرای تأمیــن هزینههــای بیمــاران نیازمنــد، ادا کــردن قــرض مقروضانــی کــه بــه دلیــل برخــی از مشــکال ِ ت در ادای دینشــان بــا مشــکل مواجــه شــدهاند، آزادســازی کســانی کــه بــه دلیــل جرمهــای غیرعمــد و مســائل مالــی در زندانهــا هســتند، تهیــه جهیزیـه بـرای نوعروسـان و کمکهزینـه بـرای جوانانـی کــه بــه تازگــی وارد زندگــی مشــترک شــدهاند و… هزینــه شــود. حتــی اینهــا میتوانــد نــه بــه صــورت بالعــوض، بلکــه در قالــب وامهــای قرضالحســنه بــا اقســاط ســبک و بلندمــدت در اختیــار نیازمنــدان قــرار بگیــرد و گرههایــی از زندگــی آنــان را بــاز کنــد. همــه اینهـا میتوانـد بـه نـام امـام حسـین)ع( صـورت گیـرد کــه هــم تبلیــغ محســوب میشــود و هــم در شــرایط کنونـی منشـأ خیـرات و بـرکات فراوانـی اسـت. البتـه بـاز هـم تأکیـد میکنـم کـه همـه اینهـا بـا اطعـام و توزیـع نوشــیدنی و… هیــچ منافاتــی نــدارد و میتــوان هــر دو اینهـا را بـا هـم انجـام داد و بنـده ایـن حرفهایـی کـه ً در فضــای مجــازی زده میشــود کــه از اســاس بعضــا نـذورات بـرای اطعـام و سـیراب کـردن عـزاداران را زیـر سـؤال میبرنـد هرگـز قبـول نـدارم. کسـانی کـه اینهـا را مطـرح میکننـد، یـا آن ایمـان و عشـقی کـه عـرض ً مغــرض کــردم را در وجــود خــود نیافتهانــد، یــا واقعــا و در پــی تضعیــف اعتقــادات مــردم هســتند. واال شــما در عــراق بــه ویــژه در اربعیــن میبینیــد، در حالــی کــه هیـچ جبـر، تـرس و… مطـرح نیسـت، شـخص، بـا ایمان و عشـقی کـه دارد از هزینههـای شـخصی خـود میکاهـد و بـرای زائـران آن حضـرت هزینـه میکنـد، یـا گاهـی در ایامـی کـه مراسـم اربعیـن اسـت، خانه و کاشـانه خـود را ّار امام حسـین)ع( کـه محـل آسـایش اسـت در اختیـار زو قـرار میدهـد. مسـلم اسـت کـه ایـن شـخص بـرکات و آرامشـی را در ایـن عمـل میبینـد کـه شـاید برخـی کـه آن حرفهــا را در فضــای مجــازی مطــرح میکننــد، از درکــش عاجــر باشــند.

بفرماییــد آیــا نــذر و وقــف و کمــک بــه ً محرومـان حتمـا مربـوط بـه ثروتمندان و کسـانی اســت کــه دارای وضــع مالــی خوبــی هســتند؟

همـان طـور کـه در ابتـدای مصاحبـه عـرض کـردم، امـام حســین)ع( میفرماینــد مــا خاندانــی هســتیم کــه اگــر کسـی بـه مـا خدمتـی بکنـد، آن را بـه بهتریـن شـکل پاسـخ خواهیـم داد. پـس بایـد فرصـت را غنیمـت شـمرد و بــه بهانــه ناتوانــی مالــی خــود را از بــرکات و الطــاف ایـن خانـدان محـروم نکنیـم. چـون همیشـه الزم نیسـت مـا بـرای خدمـت کـردن پولـی بپردازیـم. گاهـی اوقـات شـخص میتوانـد از وقـت خـود بـرای آن حضـرت هزینـه کنـد و مقـداری از زمـان خـود را بـه نـام آن حضـرت و نیـت خدمـت بـه ایشـان، صـرف امـور خیریـه کنـد. برای مثـال شـخصی کـه علـم و تخصصـی در زمینـه ریاضـی دارد، بـرود و بـرای نوجوانانـی کـه در هیئـت یـا مسـجد حضـور دارنـد کالسهـای تقویتـی رایـگان بـه نیـت امـام حســین)ع( برگــزار کنــد. یــا اگــر بــه علــوم قرآنــی و احادیـث آشـنا اسـت، نوجوانـان و جوانان مسـجد و هیئت را از حقایـق قـرآن، زندگـی معصومین)علیهمالسـام( و… بهرهمنـد کنـد. خالصـه اینکـه، راه بـرای خدمـت بـه آن  وجـود مقـدس و جلـب نظـر وی فـراوان اسـت و نبایـد خودمـان را بـه خدمـات مالـی محـدود کنیـم. مهمتـر اینکــه، ایــن فرهنــگ و ایــن اشــتیاق بــرای خدمــت بــه نــام امــام حســین)ع( نبایــد بــه دهــه اول محــرم یـا حتـی محـرم و صفـر محـدود شـود؛ بلکـه بایـد در طـول سـال ادامـه یابـد. یــک مــورد جالــب از تجــارب شــخصیام عــرض میکنــم؛ در کاشــان هیئتــی بــه نــام نخــل اســت کــه بنـده محـرم دو نوبـت بـه آنجـا دعـوت شـدم. محوطـه وســیعی در مقابــل ایــن حســینیه وجــود داشــت کــه در ایــام محــرم پزشــکان در آنجــا مســتقر میشــدند و بیمـاران را رایـگان مـداوا میکردنـد. حتـی اگـر کسـی بیمــاری نداشــت، او را معاینــه و ســامت او را کنتــرل میکردنــد. عــدهای هــم بودنــد کــه مشــاورههای خانوادگـی و روانشناسـی میدادنـد. ببینیـد کـه چطـور میشــود در ابعــاد مختلــف بــه نــام آن حضــرت کار خیـر و خدماترسـانی کـرد. حتـی تـا آنجـا کـه بنـده اطــاع دارم بــه صــورت متنــاوب ایــن کارهــا از طــرف آن حســینیه انجــام میشــود و محــدود بــه ایــام محــرم ّـران نیسـت. اینهـا میتوانـد الگوهـای مناسـبی بـرای خی عزیــزی باشــد کــه ایــن توفیــق را دارنــد در خدمــت آن وجـود مقـدس باشـند.

مطالب مرتبط